Czy dominacja estrogenowa powoduje raka? I czy naprawdę każda kobieta w perimenopauzie jest na nią skazana? Obalam wszystkie mity na temat często powtarzanego w ostatnich latach pojęcia „dominacja estrogenowa”.
Sprawdźmy, czym jest dominacja estrogenowa, jak ją rozpoznać i wreszcie – jak wspierać zdrowie i łagodzić objawy w okresie perimenopauzy.
Czym jest dominacja estrogenowa?
Dominacja estrogenowa charakteryzuje się podwyższonym poziomem estrogenu w stosunku do progesteronu.
Nie oznacza to, że poziom estrogenów jest powyżej normy. Do względnej przewagi estrogenów może dojść również wtedy, gdy ich stężenie jest prawidłowe lub okresowo podwyższone, ale jednocześnie organizm produkuje zbyt mało progesteronu.
Należy podkreślić, że dominacja estrogenowa nie jest odrębną jednostką chorobową. Jest to określenie, które zostało mocno spopularyzowane w ostatnich latach, ale zazwyczaj jej podłoże jest znacznie bardziej złożone.
Kiedy najczęściej może dojść do tzw. „dominacji estrogenowej”? Może występować przy cyklach bezowulacyjnych, zmian w metabolizmie, w PCOS, przy otyłości oraz w perimenopauzie, na co szczególnie zwrócimy uwagę w tym artykule.
Estrogen a progesteron – jak zmieniają się w okresie perimenopauzy?
Jedną z charakterystycznych cech okresu perimenopauzy, czyli czasu poprzedzającego ostatnią miesiączkę, są duże i nieprzewidywalne wahania hormonów płciowych.
- Progesteron jest hormonem, którego poziom ulega znacznemu obniżeniu w perimenopauzie. Wynika to m.in. z tego, że w tym czasie coraz częściej występują cykle bezowulacyjne. To ważna zmiana, bo właśnie w trakcie owulacji w jajniku dochodzi do wytworzenia progesteronu przez ciałko żółte. Brak owulacji oznacza niedobór progesteronu w drugiej fazie cyklu i to może skutkować powstaniem tzw. dominacji estrogenowej.
- Natomiast estrogeny (głównie estradiol) w perimenopauzie zachowują się bardzo nieregularnie i dynamicznie. We wczesnej fazie często dochodzi do tzw. hiperestrogenizmu, wtedy poziom estradiolu jest wyższy niż w młodszym wieku reprodukcyjnym. W kolejnym latach sytuacja wygląda bardziej dynamicznie – dochodzi do naprzemiennych epizodów wysokiego stężenia estradiolu i nagłego spadku.
| Etap | Estrogen | Progesteron | Co dzieje się z cyklem? |
| Okres rozrodczy | Poziom zmienia się zgodnie z fazą cyklu. | Wzrasta po owulacji. | Cykle są zwykle regularne i owulacyjne. |
| Wczesna perimenopauza | Może znacznie się wahać, a okresowo osiągać wysokie wartości. | Poziom może być niższy, szczególnie przy słabszej fazie lutealnej. | Cykle zaczynają zmieniać długość, ale wiele z nich nadal jest owulacyjnych. |
| Późna perimenopauza | Wahania są nadal duże, ale częściej pojawiają się niskie wartości. | Produkcja wyraźnie maleje ze względu na coraz częstszy brak owulacji. | Cykle stają się nieregularne, częściej występują cykle bezowulacyjne. |
| Po menopauzie | Utrzymuje się na znacznie niższym poziomie niż wcześniej. | Pozostaje na bardzo niskim poziomie. | Owulacja i miesiączki już nie występują. |
To, co potocznie określa się jako względną przewagę działania estrogenów nad progesteronem w perimenopauzie, może wynikać przede wszystkim z dużych wahań estradiolu oraz coraz częstszych cykli bezowulacyjnych, w których nie dochodzi do typowego wzrostu progesteronu.
Dominacja estrogenowa w perimenopauzie – objawy
Do objawów, które mogą pojawiać się przy zaburzonej relacji między estrogenem a progesteronem, czyli tzw. dominacji estrogenowej, zalicza się m.in.:
- obfite lub nieregularne miesiączki,
- przedłużające się krwawienie,
- plamienie międzymiesiączkowe,
- tkliwość i obrzmienie piersi,
- zaostrzenie zmian włóknisto-torbielowatych – zwiększone ryzyko łagodnych torbieli w piersiach,
- nasilenie objawów PMS,
- wahania nastroju,
- obniżenie nastroju lub zwiększoną drażliwość i napięcie,
- bezsenność i wybudzanie się w nocy,
- tzw. „mgła mózgowa”,
- zmniejszenie libido,
- zwiększenie masy ciała i zatrzymywanie wody w organizmie,
- uderzenia gorąca,
- częściej występujące migreny hormonalne.
Warto jednak pamiętać, że część objawów kojarzonych z „dominacją estrogenową” może występować również po prostu w okresie perimenopauzy.
Jak rozpoznać dominację estrogenową?
Rozpoznanie, czy dochodzi do tzw. dominacji estrogenowej, nie jest proste, szczególnie w okresie perimenopauzy. Poziom hormonów zmienia się dynamicznie, dlatego nie wystarczy jednorazowo zbadać ich poziom, bo miesiąc później może kształtować się już zupełnie inaczej.
W takim razie, jak rozpoznać tzw. dominację estrogenową?
U kobiet 45 lat i starszych nie jest zalecane oznaczanie estradiolu, a podstawą oceny są przede wszystkim objawy oraz zmiany cyklu miesiączkowego. Dlatego kluczową rolę odgrywa pacjentka, która obserwując swój organizm i dzięki temu może pomóc specjaliście w diagnozie.
Lekarz zazwyczaj zleca też ogólne badania laboratoryjne, aby sprawdzić poziom TSH, witaminy B12, żelaza, ferrytyny, morfologii. Sprawdza w ten sposób, czy nagłe zmęczenie, bezsenność, nadmierne krwawienie czy problemy z koncentracją nie są spowodowane niedoborami.
Uzupełnieniem diagnostyki powinno być też transwaginalne USG ginekologiczne, pozwalające ocenić grubość endometrium i stan jajników, oraz USG piersi.
Dlaczego w perimenopauzie może dochodzić do dominacji estrogenowej?
Częstą przyczyną tzw. dominacji estrogenowej w perimenopauzie jest cykl bezowulacyjny i wynikające z tego faktu obniżenie poziomu progesteronu. Jednak przyczyny mogą być też inne, np.:
- zmiany fazy lutealnej – nawet przy występującej owulacji produkcja progesteronu może być mniejsza niż we wcześniejszym okresie życia;
- duże wahania estradiolu – poziom tego hormonu może w poszczególnych cyklach gwałtownie wzrastać i spadać;
- większa ilość tkanki tłuszczowej – zawiera ona aromatazę, enzym umożliwiający przekształcanie androgenów w estrogeny;
- przyjmowanie preparatów zawierających estrogen – źródłem zwiększonej ekspozycji na estrogen mogą być również niektóre leki hormonalne; dlatego ich rodzaj i dawka powinny być odpowiednio dobrane do sytuacji zdrowotnej.
Nie zapomnijmy też o innych przyczynach, które realnie wpływają na wahania poziomu estrogenu i progesteronu, czyli:
- przewlekły stres,
- zaburzenia mikrobioty,
- spożywanie dużej ilości alkoholu – istnieje związek spożycia alkoholu z poziomami niektórych hormonów płciowych, szczególnie w okolicach menopauzy.
Dominacja estrogenowa w perimenopauzie a ryzyko chorób – fakty i mity
Pojęcie „dominacja estrogenowa” najczęściej jest przytaczane w Internecie jako źródło licznych chorób, np. raka piersi. Czy to prawda? Przyjrzyjmy się temu bliżej.
| Stwierdzenie | Fakt czy mit? | Co wiadomo? |
| Dominacja estrogenowa może sprzyjać rozrostowi endometrium. | Fakt | Długotrwałe działanie estrogenów bez odpowiedniego działania progesteronu może prowadzić do nadmiernego rozrostu błony śluzowej macicy. |
| Dominacja estrogenowa powoduje mięśniaki | Może to być fakt | Estrogen i progesteron wpływają na wzrost mięśniaków, ale trzeba pamiętać, że nie jest to jedyna przyczyna. |
| Dominacja estrogenowa powoduje endometriozę | Mit | Większość kobiet z diagnozą endometriozy nie ma podwyższonego poziomu estrogenów. Endometrioza jest złożoną chorobą wieloczynnikową, na którą wpływają np. czynniki immunologiczne, predyspozycje genetyczne czy metaplazja. Prawdą jest jedynie to, że endometrioza jest chorobą estrogenozależną, ale to nie estrogeny wywołują chorobę. |
| Dominacja estrogenowa oznacza wysokie ryzyko raka piersi | Mit | Estrogen sprzyja podziałom komórek, ale dominacja w perimenopauzie nie oznacza zwiększonego ryzyka raka piersi. |
| Przewaga estrogenów zwiększa ryzyko raka endometrium | Fakt | Udowodniony bezpośredni związek braku progesteronu przy stymulacji estrogenowej z przerostem śluzówki i ryzykiem nowotworu. |
Należy pamiętać, że ryzyko wystąpienia groźnych chorób, np. nowotworu endometrium w okresie perimenopauzy zależy też od innych czynników niż przewaga estrogenowa, np. masy ciała, zaburzeń metabolicznych, uwarunkowań genetycznych czy stosowanych leków.
Najlepsza dieta przy dominacji estrogenowej w perimenopauzie
Żadna dieta magicznie nie usunie wahań hormonalnych, szczególnie w okresie perimenopauzy. Jednak zdrowy styl życia jest jednym z ważnych elementów profilaktyki chorób przewlekłych i wspierania zdrowia w okresie perimenopauzy.
Kobiety ze zwiększonym ryzykiem chorób estrogenozależnych i u których występuje tzw. dominacja estrogenowa powinny zadbać o:
- regularną, umiarkowaną aktywność fizyczną,
- utrzymywanie prawidłowej masy ciała,
- zdrową dietę m.in. bogatą w kwasy tłuszczowe omega-3, polifenole, błonnik.
Co jeść przy dominacji estrogenowej w perimenopauzie?
- Codziennie jedz produkty bogate w kwasy tłuszczowe omega-3, np. ryby i siemię lniane. Jeśli nie jesteś w stanie zapewnić każdego dnia ok. 1000-2000 mg EPA i DHA, zdecyduj się na suplementację. Spożywaj też przeciwzapalne produkty roślinne, np. imbir, kurkumę.
Zadbanie o jedzenie produktów przeciwzapalnych sprawia, że jesteśmy mniej narażeni na negatywny wpływ hormonów na organizm, taki jak stres oksydacyjny czy przewlekłe stany zapalne.
- Zadbaj o większą ilość błonnika w diecie. Zalecane jest spożywanie 21–25 g dziennie, przede wszystkim z warzyw, owoców, produktów pełnoziarnistych i nasion roślin strączkowych. Błonnik pomaga zmniejszyć ilość wchłanianego estrogenu i ułatwia wydalanie go.
- Dodaj do diety warzywa krzyżowe, np. kapustę, kalafior i brokuły. Warzywa krzyżowe pomagają łagodzić dominację estrogenową w perimenopauzie ze względu na specyficzne związki bioaktywne, które bezpośrednio modyfikują metabolizm estradiolu w wątrobie.
Czego unikać przy dominacji estrogenowej w perimenopauzie?
- Unikaj nadmiernego picia alkoholu, bo zwiększa poziom estradiolu.
- Najlepiej unikać też nadmiaru ksenoestrogenów, czyli imitujących estrogen substancji chemicznych obecnych w środowisku iw wielu produktach. Ksenoestrogeny wiążą się z receptorami estrogenowymi w organizmie, nasilając objawy dominacji estrogenowej i dodatkowo obciążając wątrobę. Przykład: Unikaj podgrzewania jedzenia w plastikowych pojemnikach w kuchence mikrofalowej oraz picia gorących napojów z plastikowych kubków. Poza tym unikaj nieumytych pryskanych owoców i warzyw.
Dlaczego zdrowa dieta jest ważna przy dominacji estrogenowej w perimenopauzie?
Odpowiednio zbilansowany jadłospis wspiera kluczowe narządy odpowiedzialne za eliminację nadmiaru hormonów – przede wszystkim wątrobę oraz jelita. Sprawny metabolizm i regularne wydalanie metabolitów estradiolu zapobiegają ich ponownemu wchłanianiu do krwiobiegu, co w połączeniu z redukcją stanów zapalnych i utrzymaniem prawidłowej masy ciała pozwala znacząco złagodzić uciążliwe objawy perimenopauzy, takie jak obfite krwawienia, obrzęki, bolesność piersi czy wahania nastroju.
Najnowsze przeglądy naukowe (np. Nutrients, 2022 / Maturitas) dotyczące żywienia w perimenopauzie wskazują na korzyści wynikające ze spożywania diety śródziemnomorskiej, DASH, ale też diety wegetariańskiej.
Zadbaj o zdrową dietę, regularny sen, nawadniaj się i badaj – to najlepsza profilaktyka.
Podsumowanie: Dominacja estrogenowa w perimenopauzie – objawy, przyczyny, dieta
Dominacja estrogenowa nie jest odrębną jednostką chorobową, ale określeniem opisującym przewagę działania estrogenów nad progesteronem. W perimenopauzie może do niej dochodzić przede wszystkim z powodu coraz częstszych cykli bezowulacyjnych, spadku produkcji progesteronu i dużych wahań estradiolu.
Objawy, takie jak nieregularne lub obfite miesiączki, tkliwość piersi, wahania nastroju czy problemy ze snem, nie są charakterystyczne wyłącznie dla dominacji estrogenowej, dlatego nie warto wykonywać „samodiagnozy”.
Znaczenie ma Twój styl życia. Regularna aktywność fizyczna, utrzymywanie odpowiedniej masy ciała oraz dieta bogata w warzywa, owoce, błonnik, kwasy omega-3 i inne produkty o wysokiej wartości odżywczej wspierają zdrowie metaboliczne i mogą być ważnym elementem profilaktyki w okresie perimenopauzy.
FAQ
Jaki poziom estrogenu świadczy o dominacji estrogenowej?
Nie istnieje konkretny poziom estradiolu, który świadczy o dominacji estrogenowej. Termin ten nie jest formalną diagnozą, a stężenie estradiolu zależy m.in. od fazy cyklu i etapu perimenopauzy. Co więcej, przewaga estrogenów może wystąpić nawet przy prawidłowym poziomie estradiolu, jeśli jednocześnie produkcja progesteronu jest niewystarczająca. Pojedyncze oznaczenie estradiolu nie pozwala więc potwierdzić „dominacji estrogenowej”.
Czy dominacja estrogenowa mija po menopauzie?
Po menopauzie zmienia się mechanizm, który w perimenopauzie może prowadzić do przewagi estrogenów. Aktywność jajników wygasa, a poziomy zarówno estradiolu, jak i progesteronu pozostają niskie, dlatego charakterystyczne dla perimenopauzy wahania hormonalne ustępują.
Jak zmniejszyć dominację estrogenową?
Najpierw trzeba ustalić przyczynę występujących objawów. W perimenopauzie wiele zmian wynika z naturalnie zmniejszającej się częstości owulacji i wahań hormonalnych. Ważne jest utrzymywanie prawidłowej masy ciała, regularna aktywność fizyczna, ograniczenie alkoholu, odpowiednio zbilansowana dieta oraz konsultacja lekarska w przypadku nasilonych lub nietypowych objawów.
Co jeść przy dominacji estrogenowej?
W perimenopauzie najlepiej sprawdza się różnorodny sposób żywienia oparty na warzywach, owocach, produktach pełnoziarnistych, nasionach roślin strączkowych, rybach, orzechach, nasionach i dobrej jakości tłuszczach.
Źródła:
- https://www.hellozdrowie.pl/dominacja-estrogenowa-hitem-mediow-spolecznosciowych-najgorsze-co-mozna-zrobic-to-leczyc-modne-haslo/
- https://www.va.gov/WHOLEHEALTHLIBRARY/tools/estrogen-dominance.asp
- https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/22363-high-estrogen
- https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31568098/
- Samavat H, Kurzer MS. Estrogen metabolism and breast cancer. Cancer Lett. 2015 Jan 28;356(2 Pt A):231-43. doi: 10.1016/j.canlet.2014.04.018. Epub 2014 Apr 28. PMID: 24784887; PMCID: PMC4505810.
- Sánchez-Zamorano LM, Flores-Luna L, Angeles-Llerenas A, Ortega-Olvera C, Lazcano-Ponce E, Romieu I, Mainero-Ratchelous F, Torres-Mejía G. The Western dietary pattern is associated with increased serum concentrations of free estradiol in postmenopausal women: implications for breast cancer prevention. Nutr Res. 2016 Aug;36(8):845-54. doi: 10.1016/j.nutres.2016.04.008. Epub 2016 Apr 26. PMID: 27440539.
- Gorbach SL, Goldin BR. Dieta a wydalanie i krążenie jelitowo-wątrobowe estrogenów. Prev Med. 1987;16(4):525-531.
